جمع است ، و « شرك » و كفر ، ضلالت ، ظلم و گناه ، وسوسه‌هاى شيطانى ، و ابداعات طاغوتى همه در معنى « باطل » درج است . و در حقيقت اين آيه شبيه آيه 81 سوره اسراء است كه مىفرمايد : وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً : « بگو حق آمد و باطل از ميان رفت ، چرا كه باطل از بين رفتنى است » . در روايتى از ابن مسعود چنين آمده كه پيامبر ص وارد مكه شد در حالى كه در اطراف خانه خدا 360 بت بود ، با چوبى كه به دست داشت يك يك از بتها را فرو مىانداخت و مىفرمود جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً ) * جاء الحق و ما يبدئ الباطل و ما يعيد ( 1 ) . سؤال : در اينجا سؤالى مطرح است و آن اينكه : آيه فوق مىگويد : با ظهور حق « باطل » رنگ باخته شده و به كلى ابتكار را از دست داده ، با اينكه ما مىبينيم هنوز باطل جولان دارد ، و بسيارى از مناطق را زير سيطره خود قرار داده است ؟ در پاسخ بايد به اين نكته توجه داشت كه اولا با ظهور حق و آشكار شدن آن ، باطل يعنى شرك و كفر و نفاق و آنچه از آن سرچشمه مىگيرد ، بىرنگ مىگردد ، و اگر به حيات خود ادامه دهد از طريق زور و ظلم و فشار خواهد بود ، و گرنه نقاب از صورتش برداشته شده ، و چهره كريه آن بر جويندگان حق آشكار گشته ، و منظور از آمدن حق و محو شدن باطل همين است . ثانيا : براى تحقق حكومت حق و زوال حكومت باطل در پهنه جهان علاوه بر امكاناتى كه از سوى خداوند در اختيار بندگان قرار داده شده ، وجود

--> ( 1 ) تفسير مجمع البيان جلد 8 صفحه 397 .